Bij "computervirus" denken we aan iets dat bestanden wist, gegevens gijzelt of het scherm vergrendelt. Het programma dat de meeste bronnen het "eerste virus" noemen, deed niets van dat alles. Het schreef alleen een kleine uitdaging op het scherm en sprong naar de volgende computer.
Het heette Creeper, oftewel "kruiper".
1971, BBN en ARPANET
Creeper werd in 1971 door Bob Thomas als experimenteel programma geschreven bij het bedrijf BBN (Bolt Beranek and Newman) in Massachusetts. BBN was het bedrijf dat een sleutelrol speelde bij de opbouw van ARPANET, dat als voorloper van het internet geldt.
Het programma zwierf rond tussen DEC PDP-10-mainframes die aan ARPANET hingen en het besturingssysteem TENEX draaiden. Volgens Wikipedia waren er in die tijd 28 systemen op ARPANET die TENEX draaiden, en dat was dus het maximale aantal computers dat Creeper kon bereiken.
Het echte doel van Bob Thomas was niet kwaad doen, maar een vraag beantwoorden: kan een programma zichzelf via het netwerk van de ene machine naar de andere verplaatsen?
Eén zin op het scherm
Wanneer Creeper op een machine aankwam, drukte hij op de teletype (de terminal met printer) deze boodschap af:
"I'M THE CREEPER : CATCH ME IF YOU CAN"
Vrij vertaald: "Ik ben de Kruiper: vang me als je kunt." Dat was alles. Hij wiste geen enkel bestand en beschadigde geen enkel stukje data. Wikipedia meldt dat de operators in dit experiment meewerkten en dat er geen ongewenste effecten werden gemeld.
De eerste versie kopieerde zichzelf eigenlijk niet eens: hij verplaatste zich van de ene machine naar de andere zonder een kopie achter te laten. Later paste Ray Tomlinson, die bekendstaat als de uitvinder van e-mail, het programma zo aan dat het zichzelf naar andere machines kopieerde. Deze zichzelf vermenigvuldigende versie geldt als de algemeen erkende eerste computerworm.
Virus of worm?
Hier is een kleine maar belangrijke correctie nodig. Technisch gezien was Creeper geen virus maar een worm. Een virus verspreidt zich door zich aan een ander programma of bestand te hechten; een worm beweegt zich zelfstandig over het netwerk. Creeper hoort bij de tweede groep. Toch noemen veel publicaties hem "het eerste computervirus ter wereld"; een citaat uit de Guardian dat Wikipedia aanhaalt, gebruikt precies die formulering. Dat is de populaire versie van het begrip, maar het technisch juiste etiket is "de eerste worm".
De term "computervirus" zelf ontstond 12 jaar na Creeper. Volgens het artikel van ESET op WeLiveSecurity schreef Fred Cohen, student aan de University of Southern California, op 3 november 1983 een programma dat zichzelf verspreidde; zijn docent Len Adleman stelde de term voor door deze "infectie"-achtige verspreiding te vergelijken met virussen in de biologie. Cohen had het programma voorbereid op een VAX 11/750 onder Unix, met ongeveer acht uur werk.
Reaper: het eerste antivirusprogramma
Toen er een programma was dat zichzelf over het netwerk kopieerde, was er ook iets nodig om het te stoppen. In 1972 schreef Ray Tomlinson een programma genaamd Reaper ("Maaier"). Reaper zwierf ook over ARPANET en verwijderde Creeper waar hij hem vond. Wikipedia omschrijft het als het eerste antivirusprogramma.
Dit verhaal heeft een mooie ironie: het eerste antivirusprogramma ter wereld was eigenlijk zelf een programma dat zelfstandig over het netwerk zwierf. Om de "worm" te vangen was dus een andere "worm" geschreven.
| Toen | Nu |
|---|---|
| 1971: maximaal 28 TENEX-machines | Miljarden verbonden apparaten |
| Eén grapzin op het scherm | Ransomware, gegevensdiefstal |
| Reaper: een schoonmaker met één doel | Voortdurend bijgewerkte beveiligingssoftware |
De lange schaduw van een onschuldig experiment
Creeper was ongevaarlijk, maar hij zette een deur op een kier: als een programma zich zelfstandig over een netwerk kon verspreiden, kon iemand die kracht ook voor slechte doeleinden gebruiken. In de decennia daarna gebeurde precies dat, en de woorden "virus", "worm" en "antivirus" werden onderdeel van onze alledaagse taal.
Als een beveiligingsonderzoeker tegenwoordig een vergelijkbaar experiment zonder toestemming op internet losliet, zou hij waarschijnlijk serieus in de problemen komen. Het ARPANET van 1971 was daarentegen een kleine gemeenschap van onderzoekers die elkaar kenden, en het experiment werd, zoals Wikipedia meldt, uitgevoerd met medewerking van de operators.
Toch was het beginpunt geen aanval maar nieuwsgierigheid. Een ingenieur vroeg zich af: "zou het kunnen?" en gaf het antwoord met één zin op het scherm.
Denk je dat Creeper, als hij vandaag werd geschreven, als ongevaarlijk experiment zou gelden of als een beveiligingsinbreuk?