Elinin altındaki fareye bir bak. Plastik, belki kablosuz, belki ışıklı. İlk bilgisayar faresi ise bunların hiçbiri değildi. Ahşap bir kutuydu, altında birbirine dik iki metal tekerlek vardı ve arkasından tek bir kablo sarkıyordu.
Bu tahta kutu, bugün hepimizin her gün kullandığı bir aletin atasıydı. Ama hikâyenin en şaşırtıcı yanı, mucidinin bu icattan neredeyse hiç para kazanmamış olması.
1963'te bir not, 1964'te bir kutu
Fikrin sahibi Douglas Engelbart'tı. Engelbart, Kaliforniya'daki Stanford Araştırma Enstitüsü'nde (SRI) insanların bilgisayarla nasıl daha verimli çalışabileceğini araştırıyordu. Wikipedia'ya göre fikri ilk kez 14 Kasım 1963'te not defterine yazdı.
Fikri elle tutulur hale getiren isim ise Bill English oldu. English 1964'te Engelbart'ın laboratuvarına katıldı ve onun çizimlerinden yola çıkarak ilk prototipi yaptı. History of Information'daki fotoğraf kaydı da bu ilk fareyi "yaklaşık 1964" olarak tarihliyor.
Centre for Computing History'ye göre prototipin gövdesi ahşaptı ve altında yüzeye temas eden iki ince metal tekerlek vardı. Tekerleklerden biri yatay, diğeri dikey hareketi ölçüyordu. Her tekerlek bir potansiyometreye bağlıydı, yani tekerlek döndükçe imleç o eksende hareket ediyordu.
Neden "fare"?
Kimse tam olarak hatırlamıyor. Engelbart'ın kendi sözleriyle: "No one can remember. It just looked like a mouse with a tail, and we all called it that." Yani "Kimse hatırlamıyor. Sadece kuyruklu bir fareye benziyordu ve hepimiz ona öyle dedik."
O "kuyruk", cihazın arkasından çıkan kabloydu. Ahşap kutu ve ondan uzanan kablo yan yana gelince, ortaya gerçekten küçük bir kemirgeni andıran bir görüntü çıkıyordu.
Dünyanın gördüğü gün: 9 Aralık 1968
Fare, 9 Aralık 1968'de dünyaya tanıtıldı. Engelbart o gün San Francisco'da yaptığı ve sonradan "Mother of All Demos" (Tüm Demoların Anası) olarak anılan sunumda fareyi, metin düzenlemeyi ve bağlantılı belgeler gibi fikirleri canlı olarak gösterdi.
Burada küçük bir not düşmek gerek: fare fikri tek bir yerde doğmadı. Wikipedia'ya göre Almanya'da Telefunken, 1966'da bağımsız olarak geliştirdiği "Rollkugel" adlı bir giriş aygıtını 2 Ekim 1968 tarihli bir broşürde SIG 100 terminali için isteğe bağlı aksesuar olarak sunuyordu. Bu cihaz top mekanizmasıyla çalışıyordu.
Fare aslında Engelbart'ın çok daha büyük bir projesinin parçasıydı. Kurduğu Augmentation Research Center'da geliştirilen NLS (oN-Line System), fareyi, bit eşlemli ekranları, kelime işlemeyi ve hipermetni bir arada gösteriyordu. Engelbart bu vizyonun çerçevesini Ekim 1962'de yazdığı "Augmenting Human Intellect: A Conceptual Framework" raporunda çizmişti.
| 1964 prototipi | Bugünün faresi |
|---|---|
| Ahşap gövde | Plastik ya da metal kasa |
| İki dik metal tekerlek | Optik ya da lazer sensör |
| Arkadan çıkan kablo, yani "kuyruk" | Çoğu zaman kablosuz |
| Tek bir laboratuvarda | Neredeyse her masada |
40.000 dolar ve sıfır telif
Patent Engelbart'ın değil, çalıştığı kurum SRI'ın elindeydi. Centre for Computing History'nin aktardığına göre Engelbart, SRI'ın fareyi Apple'a "something like $40,000" yani "40.000 dolar civarında" bir bedelle lisansladığını yıllar sonra öğrendiğini anlatıyor. Wikipedia ise patentin, fare kişisel bilgisayarlarda yaygınlaşmadan önce süresinin dolduğunu yazıyor.
Sonuç: fareyi icat eden adam, bu icattan hiç telif ücreti almadı. Bunu hem Wikipedia hem Centre for Computing History doğruluyor. Ama tanınma geç de olsa geldi: 1997'de hem ACM Turing Ödülü'nü hem de 500.000 dolarlık Lemelson-MIT Ödülü'nü aldı, Aralık 2000'de de ABD Ulusal Teknoloji Madalyası ile onurlandırıldı. Engelbart 2 Temmuz 2013'te 88 yaşında hayatını kaybetti.
Engelbart'ın çalıştığı birimin adı bile hedefini anlatıyordu: Augmentation Research Center, yani insan yeteneklerini "güçlendirme" araştırma merkezi. Tahta kutu, bu büyük fikrin sadece bir parçasıydı. Bugün masandaki fareyi her tıklattığında, aslında 1960'ların bir araştırma laboratuvarında çizilmiş bu vizyonun küçük bir parçasını kullanıyorsun.
Sence bugün kullandığımız hangi aletin mucidi, adını hiç duymadığımız biri?