Faks deyince aklına 90'ların ofisleri, cırlayan el sıkışma sesleri ve kıvrılan termal kâğıt geliyorsa yalnız değilsin. Çoğumuz faksı telefon hattına bağlı bir alet olarak tanıdık, bu yüzden telefondan sonra geldiğini varsayarız. Gerçek tam tersi: fikrin patenti, telefon patentinden 33 yıl önce alındı.
Hikâyenin kahramanı bir mühendis değil, bir saatçi.
Bir İskoç saatçinin "elektrikli baskı telgrafı"
Alexander Bain 1810'da İskoçya'nın Caithness bölgesinde doğdu ve saat yapımcısı olarak yetişti. 27 Mayıs 1843'te 9745 numaralı İngiliz patentini aldı. Patentin adı bugün kulağa garip geliyor: "Electric Printing Telegraph", yani elektrikli baskı telgrafı.
Bain'in iddiası cesurdu. İletken ve yalıtkan malzemelerden oluşan herhangi bir yüzeyin kopyasının bu yöntemle uzağa aktarılabileceğini yazdı. Yani bir görüntüyü kablo üzerinden göndermekten söz ediyordu. Wikipedia'ya göre 1846'da laboratuvar deneylerinde grafik işaretleri yeniden üretmeyi başardı. Fikrini Atlantik'in öbür yakasında da korumaya aldı: 5 Aralık 1848'de "yüzeylerin elektrikle kopyalanmasında iyileştirme" başlıklı 5.957 numaralı ABD patentini aldı.
Sarkaçlar, metal iğneler ve kimyasal kâğıt
Bain'in sistemi bir saatçinin aklından çıkacak kadar mekanikti. İki uçtaki birer sarkaç bir saat düzeneğiyle senkronize ediliyordu. Gönderilecek mesaj, yalıtkan bir silindir üzerine dizilmiş metal iğnelerle oluşturuluyordu. Bir elektrik ucu bu iğneleri satır satır tarıyor, temas ettikçe hattan açık/kapalı akım darbeleri gidiyordu.
Alıcı tarafta ise kimyasal bir çözeltiye batırılmış, elektriğe duyarlı kâğıt vardı. Akım geldiği noktada kâğıt renk değiştiriyor, böylece mesaj satır satır yeniden "basılıyordu". Bugünkü faksların temel mantığı (görüntüyü satırlara bölüp taramak ve karşı tarafta aynı sırayla yeniden çizmek) daha o zaman oradaydı.
Sorun senkronizasyondu. Wikipedia, Bain'in ve ardından 1848'de kendi patentini alan Frederick Bakewell'in laboratuvar düzeneklerinin kötü kaliteli görüntüler ürettiğini, çünkü verici ile alıcının hiçbir zaman tam senkron çalışmadığını not ediyor. Bakewell yine de makinesini 1851 Büyük Sergisi'nde gösterdi.
İlk ticari faks hattı: Paris ile Lyon arası
Fikri laboratuvardan çıkarıp gerçek bir hizmete dönüştüren kişi İtalyan fizikçi Giovanni Caselli oldu. 1861'de geliştirdiği "pantelgraf" ile 1865'te Paris ile Lyon arasında ilk ticari faks hizmeti başladı. Bu, Wikipedia'nın deyişiyle telefonun icadından yaklaşık 11 yıl önceydi.
Yani 1860'ların ortasında Fransa'da bir el yazısını ya da imzayı telgraf hattı üzerinden başka bir şehre göndermek mümkündü. O sırada henüz kimse uzaktaki birinin sesini bir kablodan duymamıştı.
Peki telefon ne zaman geldi?
Alexander Graham Bell'in telefon patenti (ABD patenti No. 174.465) 7 Mart 1876'da verildi. Hesap basit: 1876 eksi 1843, tam 33 yıl. Caselli'nin ticari hattıyla arada ise 11 yıl var.
Faksın telefona "bağlanması" çok daha sonra oldu. Western Union 1948'de masaüstü Deskfax'ı duyurdu, Xerox 1964'te modern anlamda ilk ticari faks kabul edilen LDX'i çıkardı. 1966'daki Magnafax Telecopier artık standart bir telefon hattına bağlanabiliyor ve mektup boyutunda bir sayfayı yaklaşık altı dakikada gönderebiliyordu.
| O zaman | Şimdi |
|---|---|
| 1843: sarkaçlı, kimyasal kâğıtlı patent | Bilgisayardan e-faks |
| Verici ve alıcı arasında beş tel | Tek telefon hattı ya da internet |
| 1966: sayfa başına yaklaşık 6 dakika | 1980 standardıyla sayfa başına yaklaşık 40 saniye |
Faksın uzun ömrü
Faksın asıl patlaması 1980'lerde geldi. ITU (o zamanki adıyla CCITT) 1980'de dijital faksın önünü açan T.4 önerisini yayımladı ve sayfa başına süre yaklaşık 40 saniyeye indi. Arada başka kilometre taşları da vardı: Shelford Bidwell 1880'de herhangi iki boyutlu bir belgeyi tarayabilen "taramalı fototelgrafı" yaptı, Elisha Gray'in 1888 tarihli telautografı ise imzaların uzağa gönderilmesini sağladı. Ofislerin vazgeçilmezi olan o bej kutular, aslında 19. yüzyılın ortasında bir saatçinin masasında başlayan bir fikrin torunlarıydı.
Bu hikâye bize teknolojinin hep düz bir çizgide ilerlemediğini hatırlatıyor: bazen "eski" sandığımız bir buluş, "temel" sandığımız bir başkasından çok daha yaşlı çıkıyor.
Sence bugün kullandığımız hangi teknoloji, aslında düşündüğümüzden çok daha eski bir fikre dayanıyor?