Mutfaktaki o sıradan kutu, aslında İkinci Dünya Savaşı'nın radar laboratuvarlarından çıktı. Ve hikâyenin başında bir mühendisin cebinde eriyen bir şekerleme var. Videoda "çikolata" dedik, çünkü hikâye çoğunlukla böyle anlatılıyor; ama kaynakların çoğu bunu sadece "candy bar" (şekerleme, çikolatalı bar) olarak geçiyor. Türü kesin olarak bilinmiyor.
Okulu bitirmemiş bir radar ustası
Percy Spencer 1894'te Maine'de doğdu. Wikipedia'ya göre ilkokulu bile bitirmedi, elektrik mühendisliği eğitimi almadı; matematiği, fiziği ve kimyayı büyük ölçüde kendi kendine öğrendi. 18 yaşında ABD Donanması'na katıldı.
1939'da Raytheon şirketinin güç tüpleri bölümünün başına geçti. Radarların kalbi olan magnetron tüplerini üretmenin daha verimli bir yolunu buldu ve üretimi günde 100'den 2.600'e çıkardı. Wikipedia'ya göre Raytheon'un MIT Radyasyon Laboratuvarı için savaş radarı ekipmanı üretme sözleşmesini almasında da payı vardı. Yani cebindeki bar eridiğinde, dünyada magnetronu ondan daha iyi tanıyan çok az insan vardı.
1945: cepte eriyen bar
APS News'in aktardığına göre Spencer çalışan bir radar setinin yanında dururken cebindeki şekerlemenin eridiğini fark etti. Pek çok kişi bunu bir arıza ya da tesadüf olarak geçiştirebilirdi; Spencer merak etti.
Bilerek "pişirdiği" ilk yiyecek patlamış mısırdı: mısır tanelerini magnetronun yanına koydu ve taneler patlamaya başladı. İkinci deneme o kadar başarılı geçmedi. Bir yumurtayı bir çaydanlığın içine koydu; yumurta patladı ve APS'ye göre şüpheci bir meslektaşının üstüne sıçradı.
Raytheon, mikrodalgayla pişirme yöntemi için ABD patent başvurusunu 8 Ekim 1945'te yaptı.
Radarange: buzdolabı boyunda bir fırın
İlk ticari mikrodalga fırın "Radarange" adıyla piyasaya çıktı. Burada kaynaklar küçük bir farkla ayrılıyor: APS News 1946 diyor, Wikipedia 1947. Ölçüler ise bugünküyle kıyaslanamayacak kadar büyük:
- Yaklaşık 1,8 metre boy,
- 340 kilogram ağırlık,
- 3 kilovat güç tüketimi (Wikipedia'ya göre bugünkü fırınların yaklaşık üç katı),
- Su soğutmalı bir yapı.
Bu fırınlar evler için değil, oteller, restoranlar ve gemiler içindi. Wikipedia'ya göre erken modeller günlüğü 5 dolara (aylık 150 dolar) kiralanıyordu. APS ise fiyatı o dönem için 5.000 dolar olarak veriyor ve bunun bugünün parasıyla 50.000 doları aştığını hesaplıyor. APS'ye göre ilk Radarange'lardan biri, 300 kilonun üzerindeki ağırlığıyla Savannah adlı bir gemiye kuruldu. Yani ilk mikrodalga yemekleri bir mutfakta değil, denizin ortasında ısıtılıyordu.
| O zaman | Şimdi |
|---|---|
| Yaklaşık 1,8 m boy | Mutfak tezgâhına sığan kutu |
| 340 kg | Tek kişinin taşıyabileceği bir kutu |
| Su soğutmalı | Fanla soğutma |
| Otel ve restoranlara kiralık | Hemen her evde |
Tezgâha inen mikrodalga
Mikrodalganın evlere girmesi yirmi yılı aştı. Raytheon 1965'te Amana şirketini satın aldı ve 1967'de ilk tezgâh üstü Radarange'ı 495 dolara satışa çıkardı. Wikipedia bu fiyatın 2025 dolarıyla yaklaşık 5.000 dolara denk geldiğini hesaplıyor. Yani hâlâ lüks bir alet, ama artık bir mutfağa sığıyordu.
Bu arada küçük bir not: hikâyede hep "mikrodalga" diyoruz ama Raytheon'un ilk ticari ürününün adı da bu işin radar kökenini açıkça gösteriyor. "Radarange", radar ile ocak (range) kelimelerinin birleşimi gibi okunuyor.
Spencer'ın hikâyesinin asıl dersi belki de şu: aynı radar setinin yanında başka mühendisler de durmuştu. Fark, cebindeki erimiş barı bir "sorun" olarak değil, bir "soru" olarak görmesiydi.
Okulu bitirmeyen mucidin mirası
Spencer 8 Eylül 1970'te Massachusetts'in Newton kentinde, 76 yaşında öldü. Hayatı boyunca resmi bir mühendislik diploması olmadı ama Wikipedia'ya göre ABD Donanması'nın Seçkin Kamu Hizmeti Ödülü'nü aldı, Amerikan Sanat ve Bilim Akademisi'ne üye seçildi, Massachusetts Üniversitesi'nden fahri doktora aldı ve Mucitler Onur Listesi'ne girdi.
Bugün mutfakta bir şeyi otuz saniyede ısıtırken kullandığımız teknoloji, aslında savaş radarları için geliştirilmiş bir tüpün yan ürünü. Bunu fark eden kişi de kendi kendini yetiştirmiş bir ustaydı.
Sence bugün, farkında olmadan yanından geçtiğimiz hangi küçük tesadüf geleceğin sıradan bir ev aletine dönüşebilir?