Als je bij fax denkt aan kantoren uit de jaren 90, gierende handdrukgeluiden en gekruld thermisch papier, ben je niet de enige. De meesten van ons kenden de fax als een apparaat dat aan een telefoonlijn hing, en gaan er dus van uit dat hij na de telefoon kwam. De waarheid is precies andersom: het octrooi op het idee werd 33 jaar vóór het telefoonoctrooi verleend.
De held van het verhaal is geen ingenieur, maar een klokkenmaker.
De "elektrische drukkende telegraaf" van een Schotse klokkenmaker
Alexander Bain werd in 1810 geboren in de Schotse regio Caithness en groeide op tot klokkenmaker. Op 27 mei 1843 kreeg hij het Britse octrooi nummer 9745. De naam van het octrooi klinkt nu vreemd: "Electric Printing Telegraph", oftewel elektrische drukkende telegraaf.
Bains bewering was gedurfd. Hij schreef dat een kopie van elk oppervlak dat uit geleidende en isolerende materialen bestaat, met deze methode over een afstand kon worden overgebracht. Hij had het dus over het versturen van een beeld via een kabel. Volgens Wikipedia slaagde hij er in 1846 in laboratoriumexperimenten in om grafische tekens te reproduceren. Hij beschermde zijn idee ook aan de andere kant van de Atlantische Oceaan: op 5 december 1848 kreeg hij het Amerikaanse octrooi nummer 5.957 met de titel "verbetering van het elektrisch kopiëren van oppervlakken".
Slingers, metalen pennen en chemisch papier
Bains systeem was zo mechanisch dat het uit het hoofd van een klokkenmaker moest komen. Twee slingers, een aan elk uiteinde, werden met een uurwerk gesynchroniseerd. Het te verzenden bericht werd gevormd met metalen pennen die op een isolerende cilinder waren geplaatst. Een elektrische punt tastte deze pennen regel voor regel af, en bij elk contact gingen aan/uit-stroompulsen over de lijn.
Aan de ontvangende kant lag elektrisch gevoelig papier dat in een chemische oplossing was gedrenkt. Op de plekken waar stroom kwam, veranderde het papier van kleur, zodat het bericht regel voor regel opnieuw werd "gedrukt". De basislogica van de faxen van nu (een beeld in regels verdelen, scannen en aan de andere kant in dezelfde volgorde opnieuw tekenen) was er toen al.
Het probleem was synchronisatie. Wikipedia merkt op dat de laboratoriumopstellingen van Bain en, na hem, van Frederick Bakewell, die in 1848 zijn eigen octrooi kreeg, beelden van slechte kwaliteit opleverden, omdat zender en ontvanger nooit helemaal synchroon liepen. Bakewell toonde zijn machine niettemin op de Wereldtentoonstelling van 1851.
De eerste commerciële faxlijn: tussen Parijs en Lyon
Degene die het idee uit het laboratorium haalde en er een echte dienst van maakte, was de Italiaanse natuurkundige Giovanni Caselli. Met de "pantelegraaf" die hij in 1861 ontwikkelde, begon in 1865 de eerste commerciële faxdienst tussen Parijs en Lyon. Dat was, in de woorden van Wikipedia, ongeveer 11 jaar vóór de uitvinding van de telefoon.
In het midden van de jaren 1860 was het in Frankrijk dus mogelijk om een handschrift of een handtekening via een telegraaflijn naar een andere stad te sturen. Op dat moment had nog niemand de stem van iemand ver weg door een kabel gehoord.
En wanneer kwam de telefoon?
Het telefoonoctrooi van Alexander Graham Bell (Amerikaans octrooi nr. 174.465) werd verleend op 7 maart 1876. De rekensom is simpel: 1876 min 1843, precies 33 jaar. Met Caselli's commerciële lijn zit er 11 jaar tussen.
Dat de fax op de telefoon werd "aangesloten", gebeurde veel later. Western Union kondigde in 1948 de bureau-Deskfax aan, Xerox bracht in 1964 de LDX uit, die als de eerste commerciële fax in moderne zin geldt. De Magnafax Telecopier uit 1966 kon al op een standaard telefoonlijn worden aangesloten en een pagina ter grootte van een brief in ongeveer zes minuten versturen.
| Toen | Nu |
|---|---|
| 1843: octrooi met slingers en chemisch papier | E-fax vanaf de computer |
| Vijf draden tussen zender en ontvanger | Eén telefoonlijn of internet |
| 1966: ongeveer 6 minuten per pagina | Volgens de standaard van 1980 ongeveer 40 seconden per pagina |
Het lange leven van de fax
De echte doorbraak van de fax kwam in de jaren 80. De ITU (toen nog CCITT) publiceerde in 1980 de aanbeveling T.4, die de weg vrijmaakte voor de digitale fax, en de tijd per pagina daalde tot ongeveer 40 seconden. Er waren ook andere mijlpalen: Shelford Bidwell bouwde in 1880 de "scannende fototelegraaf", die elk tweedimensionaal document kon scannen, en de telautograaf van Elisha Gray uit 1888 maakte het mogelijk handtekeningen over een afstand te versturen. Die beige kasten die onmisbaar waren op kantoren, waren eigenlijk afstammelingen van een idee dat midden 19e eeuw begon op de werktafel van een klokkenmaker.
Dit verhaal herinnert ons eraan dat technologie niet altijd langs een rechte lijn vooruitgaat: soms blijkt een uitvinding die we "oud" vinden veel ouder dan een andere die we "fundamenteel" vinden.
Welke technologie die we vandaag gebruiken is volgens jou eigenlijk gebaseerd op een veel ouder idee dan we denken?