Onder of voor het scherm waarop je dit leest staat zeer waarschijnlijk een QWERTY-toetsenbord. Op je telefoon, tablet, laptop, zelfs op het schermtoetsenbord van je smart-tv. Heb je je ooit afgevraagd waarom de letters niet alfabetisch, maar in deze vreemde volgorde staan? Het antwoord begint in de jaren 1870, in de werkplaats van een journalist in Amerika.
De eerste schrijfmachine leek op een piano
Christopher Latham Sholes was een krantenredacteur, drukker en amateuruitvinder uit Wisconsin. Samen met Carlos Glidden en Samuel W. Soulé ontwikkelde hij een schrijfmachine en vroeg in oktober 1867 octrooi aan. Het octrooi (VS 79.868) werd verleend op 14 juli 1868.
Volgens Smithsonian Magazine leek het toetsenbord van deze eerste machine op een piano: ongeveer twee dozijn toetsen in twee rijen, alfabetisch gerangschikt. In de eerste poging stonden de letters dus in een heel "logische" volgorde. En precies daar begon het probleem.
De weg van het alfabet naar QWERTY
Sholes veranderde de indeling in de jaren daarna talloze keren. Volgens de tijdlijn op Wikipedia plaatste hij in november 1868 de tweede helft van het alfabet (N tot en met Z) van rechts naar links. In april 1870 was hij bij een toetsenbord met vier rijen gekomen dat in de buurt kwam van het QWERTY van nu.
In 1873 verkocht James Densmore, de geldschieter van Sholes, de productierechten aan het bedrijf E. Remington and Sons, dat bekendstond als wapenfabrikant. De mechanici van Remington gaven de indeling binnen enkele maanden zijn definitieve vorm. De schrijfmachine van Sholes and Glidden die in 1874 in de verkoop kwam, kostte 125 dollar en had meer dan 40 toetsen.
Wat QWERTY echt verspreidde, was de Remington No. 2, die in 1878 uitkwam. Dit model was de eerste schrijfmachine waarmee je zowel hoofdletters als kleine letters kon typen. Het octrooi van Sholes waarin QWERTY zit (VS 207.559) werd in hetzelfde jaar verleend, op 27 augustus 1878.
De mythe van "vastlopen voorkomen"
De uitleg over QWERTY die je waarschijnlijk het vaakst hebt gehoord, is deze: letters die vaak naast elkaar voorkomen, werden uit elkaar gezet, zodat de letterarmen van de schrijfmachine niet vastliepen bij snel typen. Dat klinkt heel logisch, nietwaar?
Maar de bronnen zijn hierover voorzichtig. Wikipedia noemt deze verklaring "populair maar misschien verzonnen". Ook het Smithsonian benadrukt dat de theorie omstreden is. Het tegenvoorbeeld ligt voor het grijpen: de letters "e" en "r", die in het Engels heel vaak naast elkaar voorkomen, zijn op het toetsenbord nog steeds buren.
Koichi en Motoko Yasuoka van de Universiteit van Kyoto stelden in 2011 een andere verklaring voor. Volgens hen werd de indeling niet bepaald door de mechanica van de schrijfmachine, maar door de beroepsgroep die de machine als eerste gebruikte: telegrafisten. De feedback van deze mensen, die berichten in morsecode snel in tekst moesten omzetten, beïnvloedde de plaats van de letters. In de Amerikaanse morsecode was de letter "Z" bijvoorbeeld makkelijk te verwarren met de vaak voorkomende lettercombinatie "SE". De onderzoekers stellen dat dit soort verwarringen de plaatsing van de letters beïnvloedde. Als je nu naar het toetsenbord kijkt, zie je dat de Z vlak bij de S en de E staat.
Waarom gebruiken we het nog steeds?
Tegenwoordig zijn er geen letterarmen en geen inktlint meer. Op aanraakschermen is er geen onderdeel meer dat kan "vastlopen". Toch gaat QWERTY nergens heen. De reden is niet technisch, maar een kwestie van gewoonte: miljoenen mensen leerden met deze indeling typen, en elk nieuw apparaat moest de indeling bieden die mensen al kenden.
Er zijn ook alternatieve indelingen geprobeerd. De bekendste is de Dvorak-indeling, maar geen enkele kwam in de buurt van de verspreiding van QWERTY. Een interessante opmerking voor Turkse lezers: bij ons is er naast QWERTY ook het F-toetsenbord dat voor het Turks is ontworpen. Deze indeling, waarin de letters zijn gerangschikt naar hoe vaak ze in het Turks voorkomen, is een bewijs dichtbij huis dat QWERTY niet de "enige weg" is.
| 1874 | Vandaag |
|---|---|
| Schrijfmachine van Sholes and Glidden, 125 dollar | Gratis schermtoetsenbord op de telefoon |
| Alleen hoofdletters | Emoji, meerdere talen, autocorrectie |
| Letterarmen en inktlint | Aanraakglas of mechanische schakelaar |
| Gebruikers: telegrafisten, klerken | Gebruikers: bijna iedereen |
Het pad dat je vingers elke dag volgen, kan dus zijn getrokken naar de behoeften van iemand die 150 jaar geleden telegrafische berichten typte. De technologie is totaal veranderd, maar de volgorde van de letters is in de jaren 1870 blijven steken.
Gebruik jij een Q-toetsenbord of een F-toetsenbord, en heb je ooit geprobeerd te wisselen?