Apple denince akla iki isim gelir: Steve Jobs ve Steve Wozniak. Oysa 1 Nisan 1976'da imzalanan kuruluş sözleşmesinde üçüncü bir imza daha vardı. Ronald Wayne şirketin yüzde 10'una sahipti. On iki gün sonra bu hissenin tamamını 800 dolara geri verdi.
Bugün bu karar genellikle "tarihin en kötü yatırım kararı" diye anlatılıyor. Ama Wayne'in kendi gerekçelerine bakınca resim biraz değişiyor. Çünkü 1976'nın Nisan ayında Apple, yeni kurulmuş küçük bir girişimdi ve kimse onun bir gün dünyanın en değerli şirketlerinden biri olacağını bilemezdi. Wikipedia da Apple'ın bir dönem dünyanın en değerli şirketi olduğunu not ediyor.
İki gencin yanında 41 yaşında bir adam
Ronald Wayne 17 Mayıs 1934'te Cleveland, Ohio'da doğdu. Atari'de önce kıdemsiz tasarımcı olarak çalıştı, belgeleme ve malzeme kontrol sistemlerini kurdu, sonra ürün geliştirme yöneticisi oldu. Jobs ve Wozniak'la da orada tanıştı.
Apple kurulduğunda Wayne 41 yaşındaydı, iki ortağından çok daha deneyimliydi. Hisse dağılımı da buna göre düşünülmüştü: Jobs ve Wozniak'ın arasında bir anlaşmazlık çıkarsa yüzde 10'luk payıyla Wayne kararı belirleyecekti. Yani o, şirketin "hakemi" olarak tasarlanmıştı. Şirket bu ilk haliyle bir anonim şirket değil, üç kişilik bir ortaklıktı. Bu ayrıntı, birazdan göreceğimiz gibi, Wayne'in kararında belirleyici oldu.
Apple'a bıraktığı izler
Wayne'in Apple'daki süresi kısa ama boş değildi. Wikipedia'ya göre ortaklık sözleşmesinin taslağını o hazırladı, Apple logosunun ilk çizimlerini o yaptı ve Apple I'in kullanım kılavuzunu o yazdı.
Yani Apple'ın ilk "resmi" yüzü, yani ilk logosu ve ilk kılavuzu, büyük ölçüde onun elinden çıktı.
12 gün sonra gelen karar
Wayne, sözleşmeyi hazırladıktan on iki gün sonra şirketten çekildiğini bildiren belgeleri verdi. Hissesi karşılığında 800 dolar aldı. Daha sonra gelecekteki tüm haklarından vazgeçmesi karşılığında 1.500 dolar daha ödendi. Wikipedia, bu tutarların 2024 dolarıyla sırasıyla yaklaşık 4.400 ve 8.300 dolara denk geldiğini belirtiyor.
Neden? Wikipedia birkaç sebep sayıyor. Wayne daha önce bir slot makinesi işi kurmuş, iş batınca borçlarını ödemek için bir yıl uğraşmıştı. Jobs'un Byte Shop siparişi için aldığı 15.000 dolarlık kredi onu tedirgin etti. Ortaklık yapısında her ortak şirketin borçlarından kişisel olarak sorumluydu ve Wayne'in kaybedecek kişisel varlığı genç ortaklarından çok daha fazlaydı. Bir de asıl tutkusu ürün mühendisliğiydi, belge işleri değil. Kendi ifadesiyle "devlerin gölgesinde" duruyordu.
Bu gerekçeleri yan yana koyunca karar daha anlaşılır hale geliyor. Bir kez iflasın yükünü taşımış, birikimi olan, kırklı yaşlarında bir mühendis, iki gencin büyük bir kredi riskine ortak olmak istemedi. Geriye bakınca kötü bir hesap gibi görünüyor, ama o günün bilgisiyle temkinli bir karar.
| 1976 | Sonrası |
|---|---|
| Yüzde 10 hisse | 800 dolar, ardından 1.500 dolar |
| Kuruluş sözleşmesinin yazarı | Sözleşme 2011'de 1,59 milyon dolara satıldı |
| Şirketin "hakemi" | Apple tarihinin dipnotu |
"Mezarlığın en zengin adamı"
Wayne'in asıl pişmanlığı ilginç bir şekilde hisse değil. Wikipedia'ya göre kendi elindeki imzalı sözleşme kopyasını 500 dolara sattı ve bunu tek pişmanlığı olarak anlattı.
Hisseyi bırakmasına gelince, pişman olmadığını söylüyor. Kalsaydı muhtemelen "mezarlığın en zengin adamı" olacağını düşünüyor. İngilizce özgün ifadesi şöyle: "probably would have wound up the richest man in the cemetery."
Bu yüzden internette dolaşan "yüzde 10'u bugün şu kadar milyar dolar ederdi" hesaplarına temkinli bakmak gerek. Şirkete yıllar içinde yeni yatırımcılar girdi, 1980'de halka arz yapıldı, ortaklık yapısı tamamen değişti. Wayne kalsaydı payının ne kadar seyreleceğini kimse kesin olarak bilemez.
Sen Wayne'in yerinde olsaydın, borç riskini göze alıp kalır mıydın, yoksa sen de 800 doları alıp huzuru mu seçerdin?